W kalendarzu są trzy spotkania, do wysłania dwie odpowiedzi i raport z terminem na koniec dnia. Wszystkie zadania są znane. Trudność pojawia się w ustaleniu kolejności, oszacowaniu potrzebnego czasu i utrzymaniu pracy nad jednym zadaniem, gdy w ciągu dnia pojawiają się kolejne informacje.
W środowisku zawodowym uwaga, pamięć robocza i funkcje wykonawcze są obciążane niemal równocześnie. Trzeba pamiętać ustalenia ze spotkania, reagować na wiadomości, pilnować terminów, wybierać priorytety i wracać do pracy przerwanej kilka minut wcześniej.
U dorosłych z ADHD taki układ może prowadzić do dużej aktywności przy stosunkowo niewielkiej liczbie zakończonych spraw. Badania dotyczące funkcjonowania zawodowego wskazują na znaczenie organizacji, zarządzania czasem i innych funkcji wykonawczych dla przebiegu pracy osób z ADHD.
Szerszy opis uwagi, pamięci roboczej i funkcji wykonawczych znajduje się w artykule ADHD u dorosłych — jak uwaga, pamięć robocza i funkcje wykonawcze wpływają na codzienne życie?.
E-mail można przeczytać w kilkanaście sekund. Wiadomość na komunikatorze zajmuje jeszcze mniej czasu.
Koszt pojawia się przy powrocie.
Trzeba odnaleźć miejsce w dokumencie, przypomnieć sobie tok rozumowania i ponownie ustalić następny krok. Im bardziej złożone zadanie, tym więcej informacji trzeba odtworzyć.
Badania nad wielozadaniowością pokazują, że przełączanie pomiędzy zadaniami wiąże się z kosztami poznawczymi również u osób bez ADHD. W przypadku ADHD wyniki eksperymentalne dotyczące samego multitaskingu są zróżnicowane, dlatego nie można sprowadzić problemów zawodowych do jednego deficytu „przełączania uwagi”. Znaczenie ma cały układ: pamięć robocza, organizacja, kontrola celu, liczba przerwań i struktura środowiska pracy.
W praktyce dzień wypełniony drobnymi sprawami może sprawiać wrażenie produktywnego. Odpowiedziano na kilka wiadomości, sprawdzono dokument, wykonano telefon i zapisano nowy pomysł. Zadanie wymagające godziny ciągłej pracy nadal pozostaje otwarte.
E-mail tworzy kolejne zadanie
Skrzynka odbiorcza jest szczególnie wymagającym elementem pracy.
Jedna wiadomość wymaga wyłącznie odpowiedzi. Druga prowadzi do sprawdzenia dokumentu. Trzecia wymaga ustalenia terminu w kalendarzu. Czwarta przypomina o sprawie rozpoczętej poprzedniego dnia.
Każda z nich może zmienić aktualny priorytet.
Problem organizacyjny pojawia się wtedy, gdy kolejność zadań zaczyna wynikać z momentu pojawienia się bodźca. Nowa wiadomość automatycznie przesuwa wcześniejszą sprawę na dalszy plan.
Pomocne staje się oddzielenie otrzymania informacji od momentu działania. Skrzynkę można przeglądać w określonych porach, a sprawy wymagające wykonania przenosić do jednego systemu zadań. Dzięki temu e-mail przestaje pełnić jednocześnie funkcję komunikatora, kalendarza, listy obowiązków i przypomnienia.
To przykład modyfikacji środowiska pracy. NICE uwzględnia takie modyfikacje jako element postępowania w ADHD i zaleca, aby plan leczenia uwzględniał również potrzeby zawodowe konkretnej osoby.
Termin zmienia sposób organizowania czasu
Projekt jest znany od dwóch tygodni. Przez pierwsze dni trudno wybrać moment rozpoczęcia. Dzień przed terminem zadanie staje się dominującym punktem pracy.
Taki przebieg wiąże się między innymi z zarządzaniem czasem i funkcjami wykonawczymi.
Odległy termin wymaga samodzielnego rozłożenia zadania na etapy: rozpoczęcia pracy, gdy konsekwencja jest jeszcze daleko, przewidzenia czasu potrzebnego na poszczególne części i pozostawienia przestrzeni na poprawki.
Termin bliski narzuca strukturę z zewnątrz. Priorytet staje się jasny, a liczba decyzji organizacyjnych maleje.
Badania dorosłych z ADHD wskazują na związek trudności w zarządzaniu czasem z funkcjonowaniem zawodowym. Jednocześnie literatura dotycząca samego postrzegania czasu pozostaje niejednorodna — lepiej udokumentowane są praktyczne problemy z organizacją czasu niż jeden wspólny mechanizm zaburzonego „zegara wewnętrznego”.
W pracy bardziej użyteczne od ogólnego zalecenia „lepiej planować czas” jest zatem ustalenie konkretnych punktów kontroli.
Projekt z terminem za dziesięć dni może otrzymać pierwszy termin za dwa dni: przygotowanie struktury. Następny dotyczy zebrania danych. Kolejny — napisania wersji roboczej.
Odległy termin zostaje zamieniony w kilka bliższych decyzji.
Spotkanie obciąża pamięć roboczą także po jego zakończeniu
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Podczas spotkania trzeba śledzić rozmowę, przygotować odpowiedź, zapamiętać nazwisko, zanotować termin i połączyć nowe ustalenie z wcześniejszym projektem.
Po spotkaniu część informacji nadal wymaga działania.
„Wyślę poprawioną wersję”, „sprawdzę cenę”, „wrócimy do tego w piątek” — każde z tych zdań powinno zostać przekształcone w konkretne zadanie.
Pamięć robocza przechowuje informacje potrzebne do bieżącego działania. Meta-analiza badań u dorosłych z ADHD wykazała grupowe różnice w zakresie werbalnej i wzrokowo-przestrzennej pamięci roboczej, przy znacznym zróżnicowaniu wyników pomiędzy badaniami.
W środowisku pracy problem pojawia się wtedy, gdy informacja pozostaje wyłącznie „w głowie”.
Notatka ze spotkania może dlatego kończyć się trzema elementami: co trzeba zrobić, kto to robi i do kiedy.
Taka struktura przenosi część obciążenia z pamięci roboczej do zewnętrznego systemu.
Lista zadań również wymaga funkcji wykonawczych
Sama lista może zawierać dwadzieścia poprawnie zapisanych punktów i nadal słabo organizować dzień.
Każdy punkt wymaga decyzji: kiedy rozpocząć, ile czasu przeznaczyć, co ma pierwszeństwo i po czym poznać, że sprawa została zakończona.
Przy długiej liście liczba takich decyzji rośnie.
Dlatego bardziej funkcjonalny plan pracy może zawierać mniejszą liczbę zadań przypisanych do konkretnego czasu. Zamiast pozycji „prezentacja” pojawia się „10:00–10:45 — przygotowanie struktury prezentacji”. Zakres jest wyraźniejszy, a moment zakończenia łatwiejszy do rozpoznania.
Organizacja i zarządzanie czasem są również bezpośrednim celem części interwencji psychologicznych stosowanych u dorosłych z ADHD. Randomizowane badania terapii metapoznawczej i CBT wskazują, że strategie dotyczące planowania, organizacji i zarządzania czasem mogą poprawiać funkcjonowanie osób dorosłych z ADHD.
Przeciążenie poznawcze narasta z liczbą otwartych spraw
Raport jest rozpoczęty. Trzeba odpowiedzieć klientowi. O 13:00 jest spotkanie. W międzyczasie pojawia się wiadomość wymagająca szybkiej decyzji.
Każda otwarta sprawa pozostawia część informacji, do których trzeba wrócić.
Przy dużej liczbie równoległych zadań rośnie obciążenie pamięci roboczej i kontroli wykonawczej. Trudniej utrzymać priorytet, zapamiętać miejsce przerwania i ocenić, które działanie wymaga reakcji jako pierwsze.
Skutkiem może być praca reaktywna: kolejne działanie rozpoczyna bodziec zewnętrzny — wiadomość, telefon, pytanie współpracownika albo powiadomienie.
W takiej sytuacji organizacja pracy powinna zmniejszać liczbę równocześnie aktywnych spraw. Pomagają bloki pracy nad jednym zadaniem, wyłączone powiadomienia, jedno miejsce zapisywania obowiązków oraz zaznaczanie następnego kroku przed przerwaniem pracy.
Dzięki temu powrót nie zaczyna się od ponownego analizowania całego zadania.
Celem jest sprawniejsze funkcjonowanie w pracy
Przy ADHD wynik testu uwagi albo pamięci roboczej opisuje fragment funkcjonowania. W pracy liczy się również to, czy osoba odpowiada na wiadomości w odpowiednim czasie, realizuje terminy, kończy rozpoczęte zadania i potrafi wrócić do projektu po spotkaniu.
Dlatego pomoc może obejmować kilka poziomów: leczenie ADHD, interwencje psychologiczne, strategie organizacyjne i modyfikację środowiska pracy. NICE zaleca uwzględnianie funkcjonowania zawodowego zarówno w ocenie, jak i w planowaniu leczenia dorosłych z ADHD.
Trening poznawczy może uzupełniać taki plan, jeżeli cel został określony na poziomie konkretnej funkcji. RehaCom Online pozwala pracować między innymi nad uwagą i pamięcią roboczą oraz monitorować przebieg kolejnych sesji.
Zmiana w ćwiczeniu komputerowym jest jednak jednym z poziomów oceny. W środowisku zawodowym znaczenie ma również dłuższe utrzymanie pracy nad zadaniem, sprawniejszy powrót po przerwaniu i mniejsza liczba spraw pozostających bez ostatniego etapu.
W pracy dorosłej osoby z ADHD szczególnie dużo informacji daje więc przebieg dnia: gdzie zadanie zostaje przerwane, które informacje trzeba wielokrotnie odtwarzać, kiedy rozpada się plan i przy jakiej liczbie równoległych spraw pojawia się przeciążenie.
Na tej podstawie można zmieniać organizację pracy w miejscach, w których rzeczywiście powstaje problem.
Bibliografia
Alderson RM, Kasper LJ, Hudec KL, Patros CHG. Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and working memory in adults: a meta-analytic review. Neuropsychology. 2013;27(3):287–302.
Solanto MV, Marks DJ, Wasserstein J, et al. Efficacy of Meta-Cognitive Therapy for Adult ADHD. American Journal of Psychiatry. 2010;167(8):958–968.
Grinblat N, Rosenblum S. The Relationship Between Organization in Time, Executive Functions, and Quality of Life in Adult ADHD. Brain Sciences. 2025;15(12):1262.
Predicting Occupational Outcomes for Individuals with ADHD: The Role of Hyperactivity/Impulsivity and Executive Functioning. Journal of Attention Disorders. 2024.
