Na sprawdzianie zostało sześć zadań. Dziecko rozwiązało cztery poprawnie, dwóch nie zdążyło nawet rozpocząć. Po lekcji wykonuje brakujące przykłady bez większego problemu.
Taki wynik mówi coś innego niż sześć błędnych odpowiedzi.
Wiedza i tempo wykonania to dwa różne parametry pracy. Dziecko może rozumieć materiał, znać sposób rozwiązania i jednocześnie potrzebować więcej czasu na przeczytanie polecenia, uporządkowanie informacji, wybór odpowiedzi oraz jej zapisanie.
Wolna praca staje się problemem wtedy, gdy ogranicza możliwość pokazania rzeczywistych umiejętności, prowadzi do przeciążenia albo utrudnia samodzielne wykonywanie obowiązków.
Szerszy obraz pamięci, uwagi, organizacji działania i tempa pracy przedstawiamy w artykule Trudności poznawcze u dzieci — jakie objawy widać w domu i w szkole?.
Uczeń może poprawnie odpowiadać ustnie, dobrze rozwiązywać zadania bez ograniczenia czasu i jednocześnie nie kończyć kartkówek.
W innym przypadku wolne tempo pojawia się również podczas rozmowy, czytania i prostych czynności. Dziecko długo zastanawia się nad odpowiedzią, potrzebuje czasu na rozpoczęcie działania i reaguje z opóźnieniem na kolejne informacje.
Te dwa obrazy wymagają innej interpretacji.
Przy ocenie liczy się więc nie sama liczba wykonanych zadań. Znaczenie ma poprawność, czas potrzebny na poszczególne etapy, rodzaj polecenia oraz różnica pomiędzy pracą pod presją czasu i bez niej.
Badania nad szybkością przetwarzania u dzieci pokazują, że nie jest ona jednym prostym mechanizmem. Można rozróżniać tempo wykonywania prostych operacji oraz zadań wymagających bardziej złożonego przetwarzania, a ich znaczenie dla osiągnięć szkolnych może być różne.
Gdzie znika czas?
Zapisanie jednej odpowiedzi składa się z kilku etapów.
Trzeba przeczytać polecenie, rozpoznać istotne informacje, utrzymać je przez chwilę w pamięci, wybrać sposób rozwiązania, wykonać operację i zapisać rezultat.
Spowolnienie na jednym etapie wydłuża całe zadanie.
Dziecko może długo analizować tekst. Może wielokrotnie wracać do instrukcji. Może znać odpowiedź, lecz powoli organizować zapis. Może również sprawdzać każdą czynność kilka razy przed przejściem dalej.
Dlatego określenie „pracuje wolno” jest początkiem obserwacji, a nie jej zakończeniem.
Tempo przetwarzania informacji
Tempo przetwarzania opisuje sprawność, z jaką dziecko odbiera informację, wykonuje potrzebną operację i przygotowuje reakcję.
Najłatwiej zauważyć je w zadaniach ograniczonych czasem. Dziecko wykonuje je poprawnie, lecz zdąża rozwiązać mniejszą liczbę przykładów. Kopiowanie informacji z tablicy trwa dłużej. Czytanie instrukcji zajmuje więcej czasu, a odpowiedź pojawia się po dłuższej chwili.
Szybkość przetwarzania rozwija się w dzieciństwie i pozostaje powiązana z innymi procesami potrzebnymi do nauki. Badania pokazują między innymi związek pomiędzy komponentami szybkości przetwarzania a płynnością czytania.
Sam wolny wynik nie wskazuje jednak jednej przyczyny. Na czas zadania wpływa również pamięć robocza, uwaga, język, sprawność wzrokowa, grafomotoryka oraz sposób kontrolowania własnej pracy.
Kiedy pamięć robocza spowalnia zadanie
Polecenie brzmi: przeczytaj tekst, zaznacz trzy informacje i na ich podstawie odpowiedz na pytanie.
Dziecko rozpoczyna poprawnie, po chwili wraca do instrukcji. Później ponownie czyta fragment tekstu, ponieważ nie pamięta wszystkich danych potrzebnych do odpowiedzi.
Każdy powrót zabiera czas.
Pamięć robocza utrzymuje niewielką ilość informacji potrzebnych do bieżącego działania. Jej sprawność jest związana z rozumieniem, planowaniem i rozwiązywaniem problemów. Badania prowadzone u dzieci pokazują też związki pomiędzy pamięcią roboczą, kontrolą uwagi i szybkością aktualizowania informacji.
Dziecko z ograniczoną wydolnością pamięci roboczej może więc pracować wolniej, ponieważ wielokrotnie odbudowuje informacje potrzebne do wykonania zadania.
Ten mechanizm rozwijamy w artykule Problemy z pamięcią roboczą u dzieci — kiedy zwykłe ćwiczenia nie wystarczają?.
Uwaga zmienia tempo w trakcie pracy
Pierwsza strona sprawdzianu jest wykonana dokładnie. Na drugiej pojawia się więcej pustych miejsc. Przy trzeciej dziecko długo zatrzymuje się nad prostymi poleceniami.
Taki przebieg różni się od stałego, wolnego tempa od początku zadania.
Utrzymanie uwagi przez dłuższy czas wymaga zasobów. Hałas, rozmowy w klasie, duża liczba elementów na kartce lub wcześniejsze zmęczenie zwiększają obciążenie. Dziecko zaczyna tracić miejsce w tekście, ponownie czyta polecenia albo potrzebuje czasu na powrót do przerwanej czynności.
Jeżeli tempo wyraźnie spada wraz z długością zadania, podczas oceny trzeba uwzględnić koncentrację i tolerancję wysiłku.
Szerzej opisujemy ten obszar w artykule Problemy z koncentracją u dziecka — możliwe przyczyny i kiedy potrzebna jest diagnoza.
Przeciążenie zmienia sposób wykonywania zadania
Jedno polecenie mieści się na dwóch linijkach. Drugie zajmuje pół strony, zawiera kilka warunków i wymaga przechodzenia pomiędzy tekstem, tabelą oraz odpowiedzią.
Dla dziecka oba zadania mogą mieć podobny poziom merytoryczny, a czas wykonania będzie zupełnie inny.
Wraz ze wzrostem liczby informacji rosną wymagania wobec uwagi i pamięci roboczej. Dziecko potrzebuje dodatkowego czasu na uporządkowanie materiału oraz kontrolowanie kolejnych kroków.
Badania dzieci z niską sprawnością pamięci roboczej pokazują charakterystyczne trudności z utrzymywaniem informacji potrzebnych do realizacji złożonych aktywności szkolnych i ich związek z osiągnięciami edukacyjnymi.
W praktyce ważna jest więc odpowiedź na pytanie, kiedy tempo zaczyna spadać. Przy krótkim zadaniu? Przy kilku etapach? Po dodaniu presji czasu? W hałaśliwym środowisku? Po kilkunastu minutach pracy?
Powód może znajdować się również poza samym tempem przetwarzania
Dziecko piszące bardzo wolno może szybko udzielać odpowiedzi ustnych. Wtedy trzeba przyjrzeć się grafomotoryce i organizacji zapisu.
Przy trudnościach językowych najwięcej czasu pochłania zrozumienie rozbudowanej instrukcji.
Lęk przed popełnieniem błędu może prowadzić do wielokrotnego sprawdzania poprawnych odpowiedzi. Dziecko kończy zadanie później, ponieważ długo upewnia się przed wykonaniem następnego kroku.
Znaczenie mają również sen, zmęczenie, stan zdrowia oraz wzrok i słuch.
Dlatego wynik jednego testu szybkościowego nie wyjaśnia samodzielnie, dlaczego dziecko pracuje wolniej. Ocena powinna uwzględniać cały przebieg wykonywania zadania.
Kiedy potrzebna jest dokładniejsza ocena?
Kilka niedokończonych zadań w trudnym tygodniu nie daje jeszcze pełnego obrazu.
Więcej danych przynosi utrzymująca się różnica pomiędzy wiedzą dziecka a ilością pracy, którą potrafi wykonać w dostępnym czasie. Znaczenie ma też powtarzalność problemu podczas różnych lekcji i obowiązków domowych.
Konsultację należy rozważyć, gdy wolne tempo wyraźnie utrudnia naukę, większość sprawdzianów pozostaje niedokończona, odrabianie prostych zadań zajmuje bardzo dużo czasu, dziecko wymaga stałych podpowiedzi albo wysiłek prowadzi do dużego zmęczenia i frustracji.
Nagła zmiana tempa u dziecka, które wcześniej funkcjonowało inaczej, wymaga uwzględnienia również stanu zdrowia.
Podczas badania porównuje się informacje z domu i szkoły oraz sposób wykonania różnych typów zadań. Przydatne są czas pracy, poprawność odpowiedzi, charakter błędów, reakcja na ograniczenie czasu, pamięć robocza, uwaga, funkcje wykonawcze i sprawność językowa.
Pomoc zależy od miejsca, w którym praca zwalnia
Dodatkowy czas może poprawić warunki pracy dziecka, którego prawidłowe odpowiedzi wymagają dłuższego przetwarzania.
Przy przeciążonej pamięci roboczej większą zmianę przynosi podział instrukcji na krótsze etapy i pozostawienie jej w formie pisemnej.
Przy trudnościach z uwagą pomocne jest ograniczenie bodźców oraz krótsze odcinki pracy.
Jeżeli czas pochłania organizowanie kolejnych kroków, zadanie można podzielić na wyraźne etapy i zaznaczyć moment kontroli wykonania.
Trening funkcji poznawczych powinien wynikać z rozpoznanego mechanizmu. RehaCom Online umożliwia terapeucie pracę nad wybranymi procesami, między innymi uwagą i pamięcią roboczą, oraz monitorowanie wyników kolejnych sesji. W terapii dziecka czas wykonania jest jednym z parametrów; równie istotne pozostają dokładność, sposób rozwiązania i przeniesienie zmiany na zadania szkolne. Informacje o możliwościach treningowych dla dzieci są przedstawione również na stronie RehaCom Online dla rodziców.
Wolne tempo pracy samo w sobie nie określa zdolności dziecka. Najwięcej informacji daje zestawienie czasu z poprawnością, poziomem samodzielności i warunkami, w których zadanie jest wykonywane.
Dziecko, które potrzebuje więcej czasu, może doskonale wiedzieć, co zrobić. Ocena powinna pokazać, który etap sprawia, że wykonanie tej wiedzy zajmuje tak długo.
Bibliografia
Gerst EH, Cirino PT, Macdonald KT, et al. The Structure of Processing Speed in Children and its Impact on Reading. Journal of Cognition and Development. 2021;22(1):84–107.
Cowan N. Working Memory Underpins Cognitive Development, Learning, and Education. Educational Psychology Review. 2014;26(2):197–223.
Magimairaj BM, Montgomery JW. Children’s Verbal Working Memory: Relative Importance of Storage, General Processing Speed, and Domain-General Controlled Attention. Acta Psychologica. 2012;140(3):196–207.
Alloway TP, Gathercole SE, Kirkwood H, Elliott J. The Cognitive and Behavioral Characteristics of Children With Low Working Memory. Child Development. 2009;80(2):606–621.
