Rozmowa w cichym pomieszczeniu przebiega sprawnie. Przy stole, gdy wypowiada się kilka osób, część informacji znika. Po przeczytaniu strony trzeba wrócić do pierwszego akapitu, a przygotowanie posiłku wymaga sprawdzania kolejnych etapów.
Pamięć i koncentracja współpracują podczas większości codziennych czynności. Udar może zakłócić oba procesy, a także tempo przetwarzania informacji, pamięć roboczą i kontrolę przebiegu działania.
Poprawa jest możliwa. Jej tempo i zakres zależą od miejsca oraz rozległości uszkodzenia, stanu zdrowia, rodzaju trudności poznawczych i przebiegu rehabilitacji.
Szerszy obraz zaburzeń poznawczych po udarze, obejmujący funkcje wykonawcze, tempo przetwarzania, zmęczenie oraz zaburzenia wzrokowo-przestrzenne, przedstawiamy w artykule Zaburzenia poznawcze po udarze — objawy, diagnostyka i rehabilitacja.
Informacja musi zostać zauważona, zrozumiana i utrzymana przez czas potrzebny do jej przetworzenia. Hałas, zmęczenie albo kilka rozmów prowadzonych jednocześnie mogą przerwać ten proces.
Osoba po udarze słyszy treść polecenia, lecz podczas jego wykonywania gubi kolejny etap. Czyta tekst, ale po kilku akapitach traci jego sens. Pamięta fragment rozmowy, natomiast nie potrafi odtworzyć wszystkich ustaleń.
Ocena neuropsychologiczna pozwala sprawdzić, czy trudność dotyczy zapamiętywania nowych informacji, utrzymania uwagi, pamięci roboczej, języka czy tempa przetwarzania. Każdy z tych mechanizmów wymaga innego sposobu pracy.
Więcej przykładów związanych z uwagą znajduje się w artykule Problemy z koncentracją po udarze — jak wyglądają w codziennym życiu?.
Po udarze układ nerwowy reorganizuje sposób przetwarzania informacji. Zmniejszają się również skutki czasowego osłabienia obszarów znajdujących się w sąsiedztwie uszkodzenia. Równolegle osoba po udarze uczy się wykorzystywać zachowane możliwości i nowe strategie działania.
Postęp może przyjąć kilka form. Informacje zostają zapamiętane na dłużej. Czytanie wymaga mniejszej liczby powrotów do wcześniejszych fragmentów. Rozmowa w większym gronie staje się mniej obciążająca. Planowanie zakupów lub przygotowanie posiłku przebiega z mniejszą liczbą pominiętych etapów.
Znaczenie ma lokalizacja udaru, rozległość uszkodzenia, początkowy poziom funkcjonowania poznawczzego, wiek, kondycja zdrowotna i obecność wcześniejszych zmian naczyniowych. Na jakość pracy wpływają też sen, ból, obniżony nastrój, lęk oraz zmęczenie poudarowe.
Zmiana może pojawiać się również w późniejszym okresie. Czas od udaru stanowi jeden z elementów oceny, obok aktualnych możliwości, potrzeb oraz zdolności do udziału w terapii.
Dokładniejsze omówienie przebiegu zdrowienia znajduje się w artykule Kiedy wraca pamięć po udarze? Od czego zależy poprawa?.
Rehabilitacja zaczyna się od konkretnego zadania
Cel „poprawić pamięć” jest zbyt szeroki, aby na jego podstawie zaplanować terapię.
Bardziej użyteczny cel dotyczy konkretnej czynności: zapamiętania ustaleń z rozmowy, samodzielnego korzystania z kalendarza, przeczytania krótkiego tekstu ze zrozumieniem albo wykonania zadania składającego się z kilku etapów.
Specjalista analizuje rodzaj błędów, tempo działania, reakcję na rozproszenia, sposób zapamiętywania oraz strategie stosowane przez daną osobę. Na tej podstawie dobiera ćwiczenia i sposoby kompensowania utrzymujących się trudności.
Trening może angażować uwagę, pamięć roboczą, uczenie się nowych informacji oraz funkcje wykonawcze. Strategie kompensacyjne obejmują między innymi kalendarz, alarmy, notatki, stały układ przedmiotów i dzielenie złożonych czynności na krótsze etapy.
Wytyczne dotyczące rehabilitacji po udarze kierują terapię ku zadaniom mającym znaczenie dla funkcjonowania konkretnej osoby. Wynik testu lub ćwiczenia komputerowego stanowi część oceny. Równie istotna jest zmiana widoczna podczas rozmowy, czytania, zakupów, przygotowywania posiłku i organizowania dnia.
Częstotliwość sesji oraz poziom wymagań powinny odpowiadać aktualnym możliwościom. Zbyt łatwe zadanie szybko przestaje angażować trenowaną funkcję. Zbyt trudne prowadzi do zgadywania, utraty strategii i narastającego zmęczenia. Szerzej opisujemy ten temat w artykule Dlaczego rehabilitacja funkcji poznawczych wymaga regularności i adaptacji?.
RehaCom Online w planie rehabilitacji
RehaCom Online umożliwia prowadzenie treningu wybranych funkcji poznawczych w gabinecie oraz w domu. Terapeuta wybiera obszar pracy, planuje sesje i analizuje wyniki kolejnych ćwiczeń.
Poziom zadań zmienia się na podstawie przebiegu pracy użytkownika. Pozwala to ograniczyć sytuacje, w których ćwiczenie przez wiele sesji pozostaje zbyt łatwe albo przekracza aktualne możliwości.
Dane z programu dostarczają informacji o dokładności, tempie i rozwoju wyników. Ich interpretacja wymaga uwzględnienia samopoczucia, zmęczenia, warunków wykonywania sesji oraz zmian obserwowanych poza treningiem.
Badania nad rehabilitacją komputerową po udarze wskazują na możliwość poprawy wybranych trenowanych funkcji. Wyniki poszczególnych prac różnią się w zależności od grupy pacjentów, rodzaju ćwiczeń i sposobu pomiaru efektów. RehaCom Online powinien stanowić element planu przygotowanego przez specjalistę, wraz z oceną neuropsychologiczną, strategiami kompensacyjnymi i celami funkcjonalnymi.
Postęp widać poza ekranem
Lepszy wynik w ćwiczeniu pokazuje, że dana osoba sprawniej radzi sobie z wymaganiami konkretnego zadania. Ocena rehabilitacji obejmuje również sytuacje, dla których trening został zaplanowany.
Zmiana może polegać na przeczytaniu dłuższego tekstu bez utraty wątku, samodzielnym zapisaniu terminu wizyty, przygotowaniu posiłku we właściwej kolejności albo przeprowadzeniu rozmowy bez wielokrotnego proszenia o powtórzenie.
U części osób poprawia się sama sprawność pamięci lub uwagi. U innych większą samodzielność przynoszą dobrze opanowane strategie, które porządkują informacje i ograniczają przeciążenie.
Pamięć i koncentracja po udarze mogą się poprawiać. Kierunek terapii wyznaczają konkretne czynności, które dana osoba chce ponownie wykonywać sprawniej i bezpieczniej.
Bibliografia
Puhr U. Effektivität der RehaCom-Programme in der neuropsychologischen Rehabilitation bei Schlaganfall-Patienten. Universität Wien. 1997.
Evidence-Based Cognitive Rehabilitation: Systematic Review of the Literature From 2009 Through 2014. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation. 2019;100(8):1515–1533.
Cicerone KD, Goldin Y, Ganci K, et al.
Effectiveness of Cognitive Rehabilitation Following Acquired Brain Injury: A Meta-Analytic Re-Examination of Cicerone et al.’s Systematic Reviews. Neuropsychology. 2009;23(1):20–39.
Rohling ML, Faust ME, Beverly B, Demakis G.
Effect of RehaCom Cognitive Rehabilitation Software on Working Memory and Processing Speed in Chronic Ischemic Stroke Patients. Assistive Technology. 2023;35(1):41–47.
Amiri S, Hassani-Abharian P, Vaseghi S, Kazemi R, Nasehi M
